Ana Sayfa / Tarih Kültürü / Tarihi Şahsiyetler / Bilim / Abdurrahman el-Hazini

Abdurrahman el-Hazini

ABDURRAHMAN el-HAZİNİ

 

Ebü’1-Feth Abdurrahmân Mansûr el-Hâzinî XII. yüzyılda İran’da yaşamış astronom, mekanikçi ve ilmi alet yapıcısı.

Kaynaklarda zaman zaman İbn Hey­sem. Ebü Ca”fer el-Hâzin ve Ebü’1-Fazl el-Hâzimî ile karıştırılan Abdurrahman el-Hâzinî. Ebü’l-Hüseyin Ali b. Muham­med el-Hâzin el-Mervezrnin Bizans asıl­lı kölesidir. Sahibinin Merv sarayında hâzin (hazinedar) olmasından dolayı el-Hâzinî nisbesiyle tanınmıştır. Ebü”l-Hüseyin el-Hâzin’in sağladığı imkânlar­la, devrinde mümkün olabilen en iyi eğitimi gördü; Özellikle felsefe ve ma­tematik tahsil etti. Selçuklu Sultanı Sencer devrinde (1118-1157) bir ilim ve edebiyat merkezi haline gelen Merv’de. sarayın desteğiyle çalışma ve araştır­malarını yürüttü. Uzun yıllar en güveni­lir zîc olarak kabul edilen ünlü zîcini Sultan Sencer için hazırladı ve yine onun hazinesinde kullanılmak üzere, kendisine her çağın ilmî alet yapıcıları arasında mümtaz bir mevki kazandır­mış olan “Mîzânü’l-hikme” adını verdiği bir hidrostatik terazi yaptı. Bu terazi sayesinde metallerin ve taşların saf olup olmadıkları, iki elementten mey­dana gelen alaşımlarda metallerin ka­rışma oranlan bulunabiliyordu. Bu tera­zi hassasiyet yönünden daha önce yapı­lanlardan çok üstündü.

Abdurrahman el-Hâzinî. aynı zaman­da riyazet yolunu takip eden dindar bir kimseydi; bir derviş gibi giyinir, çok az yer ve evinde tek başına yaşardı. Kendi­sine verilen mükâfatlan kabul etmedi­ği, bir keresinde Sultan Sencer”in gön­derdiği bin dinarı, cebinde on dinarının olduğunu ve bu paranın kendisine üç yıl yeteceğini söyleyerek geri çevirdiği ri­vayet edilir. Öğrencilerinden yalnız Ha­san es-Semerkandi’nin adı bilinmekte­dir. Hayatı hakkında fazla bilgi bulun­mayan Hâzinrnin çalışmaları da henüz bütünüyle incelenmiş değildir. Bu ince­lemeler tamamlandığında bazı şüpheli ve yanıltıcı hususların açıklığa kavuşa­cağı umulmaktadır. Mevcut bilgilere göre ise Hâzinrnin ilmî yönden, değer­lendirmesini yapmak oldukça güçtür. Bir statik ve hidrostatik bilgini olarak kendinden önceki araştırmacılara çok bağımlıdır ve özellikle Bîrûnî ile Asfizâri’den alıntılar yapmıştır; ancak bu ko­nularda olan derin bilgisi de inkâr edi­lemez. Ona göre ağırlık cismin bünye­sinde bulunan bir kuvvet olup onun ar­zın merkezine doğru hareketine sebep olur ve özgül ağırlığına bağlıdır. İslâm dünyasında orijinal gözlemler yapmış yirmi astronomdan biri olan Hâzininin zici, Bîrûnî ve Hayyâm’mkilerden sonra kullanılmaya başlanmış, ondan sonra da Nasîrüddin et-Tûsî, Kutbüddin eş-Şîrâzî, Kâşî ve Ulug Bey’in zîcleri kulla­nılmıştır.

 

Eserleri.

 

1- Kitâbü Mîzâni’l-hikme. En önemli eseri olup 515’te (1121) hid­rostatik terazisi münasebetiyle kaleme alınmıştır. Terazinin yapımı, kullanımı, teorik esası ve onunla ilgili diğer konu­ları ihtiva eder. Dört Arapça yazma nüshası bulunmuş ve 1359’da (1940) Haydarâbâd’da basılmıştır. Daha önce de bazı seçilmiş bölümleri (müntehabât) İngilizce’ye tercüme edilmiş (1859) ve ayrıca muhtasar bir Farsça tercümesi Terceme-i Mîzönü’l-hikme adıyla Tahran’da yayımlanmıştır (1346 hş.ı Eser sekiz kitaptan meydana gelmektedir. Birinci kitap hidrostatik terazinin geo­metri ve fizikle ilgili ilkelerini, ikinci ki­tap ağırlıkların dengesi ve teraziler hakkındaki genel bilgileri, üçüncü kitap metallerle değerli taşların ve diğer ci­simlerin özgül ağırlıklarının nasıl bulu­nacağını, dördüncü kitap yukarıdaki konularda Arkhimedes, Menelaus, Ebü Bekir er-Râzî ve Hayvanı tarafından or­taya konulan gelişmeleri, beşinci ve al­tıncı kitaplar terazinin parçalarını, mon­tajını ve kullanılmasını, yedinci ve sekizinci kitaplar ise hidrostatik teraziler üzerinde yapılan değişiklikleri, diğer özel terazilerle ilgili bilgileri ve birçok tablo ve diyagramı ihtiva etmektedir. Bu eser Ortaçağ’da yazılan en ünlü me­kanik kitaplarından biridir; ancak tera­zi ve baskül yapımcıları, terazi kullanan tüccarlar ve kontrol memurları için bir el kitabı olmaktan öte gidememiştir. Çünkü onu takip eden başka çalışmalar yapılmamış ve bu bilim dalı geleneksel ilimler arasında gelişemeyip kaybol­muştur,

2- ez-Zîcü’l’inııcteberü’s-Sencerî es-Sultânî. Şahsî gözlemleri so­nunda hazırlayıp Sultan Sencer’e ithaf ettiği astronomik tablolardır. Kitabın 20.50 x 32 cm. boyutlarında 192 yap­rak tutan bir nüshası Vatikan Sarayı’nda, diğer bir nüshası British Museum’da, bir “Seçmeler” nüshası da Tah­ran Sipehsâlar Medresesi Kütüphanesi’nde (nr 682) bulunmaktadır. Ayrıca Süleymaniye Kütüphanesi’nde [384], bizzat Hâzinenin Vecîzü’z-Zîc [385] adıyla yaptığı özetin bir nüshası vardır. Hâzini. eserin özetindeki ifadesine göre, bu zîcde gezegenlerin gözlenebilen ve he­saplanan   durumlarını   karşılaştırmış,

aralarındaki birbirine uymayan noktala­rı tesbit etmiştir. Eserdeki tablolarda. 1130 yılı dolaylarında yıldızların gökyü­zündeki konumlan ile Merv şehrinin en­lemi bulunmakta, ayrıca takvim bilgile­ri, mübarek günler, hükümdarlar ve peygamberlerle ilgili tarihler de yer al­maktadır. HâzinFnin, Sultan Sencer’in emriyle İran şehirlerinde kıbleyi göster­mek için bir güneş saati yaptığı ve tab­lolar düzenlediği bilinmekte ise de bu tablolar ve şehirlerin coğrafî koordinat­ları her iki nüshada da eksiktir. Onun zîci. XIV. yüzyılın ünlü Batılı astronomla­rı George Chrysococces ve Theodore Meliteinotes tarafından da kullanılmış­tır.

3- Risale fi’1-âlât Astronomi aletle­rine dair bir risaledir. Tahran Sipeh­sâlar Medresesi Kütüphanesi’nde Aydın Sayılı tarafından bulunmuştur. Her biri bir alete tahsis edilmiş yedi kısımdan meydana gelen, aletleri ve bunların geometrik esaslarını açıklayan on yedi sayfalık bir yazmadır. [386]

 

Bibliyografya

 

1- Beyhaki, Tetimme-i ŞiuSni l-hikme (nşr. Muhammed Şâfi’), Lahor 1351.

2- H. Suter, Mdihemaüker, Leipzig 1900.

3- Ebü’l-Kâsım Kurbânı. Zindegînâme-i Riyâzidânân-ı Devre-i Islâmî, Tahran 1365.

4- G. Sarton. Introduction, New York 1975, İl/l.

5- Brockelmann. CAL Suppl, I, 902.

6- Sezgin. GAS, VI, 166.

7- Ziriklî, el-A’iâm, Kahire 1373-78/1954-59.

8- Kehhâle. Mu’cemü’l-mü’leifin, Dımaşk 1376-80/1957-61-Beyrut, ts. (Dâru İlıyâit-turâsıl-Arabı), V, 196.

9- Aydın Sayılı, The Obseruatory in islam, Ankara 1975.

10- Aydın Sayılı, “Hâzininin Rasat Aletleri Üze­rindeki Risalesi”, DTCFD, XIV (1956).

11- Colin A, Ronan. The Cambridge lllustrated History of World’s Science, Cambridge 1984.

12- Ali Abdullah ed-Deffâ’-Celâi Sevki. Aclâmü’i-fîzyâ fi’İslâm, Beyrut 1404/1984.

13- Richard Lorch, “Al-hazini’s Sphere That Rotates by Itseif”, MTUA, IV (1980)

14- E. Wiedemann. “Hâzini”, IA, V/l.

15- Robert E. Hail. “al-Khazın?, DSB, VIII, 335-351.

16- J. Vemet. “al-Khâzini”, El2 (İng ), IV, 1186. [387]

Hakkında Yorgun

Yorgun
Yorgun... Bir tarih öğretmeni... En iyisini bildiğini iddia etmiyor... Öğrenmeye ve bildiğini,bildiği kadarıyla öğretmeye çalışıyor...

Bir Cevap Yazın

Free WordPress Themes